پرونده‌ای برای کوه صفه (بخش پنجم) 

مصاحبه با یک باستان شناس

روزنامه همشهری – سه شنبه شانزدهم شهریور 95

حدود بیست سال پیش، دکتر «علیرضا جعفری زند» نخستین بررسی‌های باستان­شناسی را در محوطه باستانی بالای کوه صفه آغاز می­کند و مدعی می­شود قدمت آثار به قبل از اسلام یعنی دوران ساسانی و یا شاید هخامنشی باز می­گردد. وی هم‌­اکنون بعنوان استاد باستان­‌شناسی و عضو هیئت علمی دانشگاه، از ساخت ­وساز در محوطه باستانی بالای کوه صفه و اصرار و شتاب مسئولین برای کشاندن انبوه جمعیت به آنجا پیش از تکمیل کاوشها، بسیار متاسف و گله‌­مند است.

این روزها اخبار مختلفی پیرامون کوه صفه و قلعه باستانی آن منتشر می­شود. از طرفی مدیران شهری عزم خود را جزم کرده‌­اند به احداث و گسترش انواع و اقسام پاتوق­هایی که بقول خودشان برای خدمت به شهروندان و گردشگران ساخته می­شوند، آن هم دیوار به دیوارِ  بقایای سنگی بجا مانده از قلعه، و از طرف دیگر تیم کاوش به سرپرستی خانم «دکتر سعیدی»، هر از گاهی خبرهای جدید پیرامون یافته­های تاریخی و نتایج بررسی­های علمی خود ارائه می­دهند.

دکتر علیرضا جعفری زند در پاسخ به سوالی پیرامون به آسیب­های خط دوم و ایستگاه تله ­کابین در حریم محوطه باستانی، می گوید:

...اصل موضوع، مخدوش کردن حریم منظر آثار تاریخی است، چون اصالت آن را گرفته ­اند. در هیچ جای دنیا این اتفاق نمی­افتد که در یک محوطه تاریخی، چنین فضایی ایجاد کنند تا زیبایی و اصالت آن را بگیرد. امروز نباید فقط به این فکر کنیم که تعداد زیادی  توریست برای بازدید بیایند، اصلا در هیچ جای دنیا اینطور نیست، اتفاقا می­گویند تعداد زیاد بازدید باعث فرسودگی آثار می­شود.

تمام این تیرها و ساختارهای فلزی، ابهت و زیباییِ دژ را گرفته­ اند. یعنی دیگر هیچگاه در اینجا یک فضای تاریخی مشاهده نمی­کنید. در عوض ساختار مدرنی می­بینید که به دیوارها و ویژگی­های تاریخی قلعه دهن­-کجی می­کند. همچنین فضای تاریخی را تحت ­الشعاع قرار داده و ابهت آن را گرفته ­است. یک دیوار شکسته در مقابل این ساختار چه وضعی پیدا می­کند جز اینکه به حالتی حقیر و ویرانه به چشم بیاید؟ ... در اینجا یک قلعه هست که هنوز حرفش را نزده و کاوش و لایه ­برداری آن بطور کامل انجام نشده­ است. کاری که اکنون انجام می­شود مخدوش کردن آثار است!

وی در مورد حفاریها و مرمت انجام شده توسط تیم سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری که ادعا میشود با نظارت اداره میراث فرهنگی اصفهان انجام میشود، می افزاید:

لازم است بطور واضح عرض کنم آنچه در کشور ما بنام مرمت در حال انجام است ... در واقع یک نوسازی است و دانشی پشت آن نیست و ما آنها را بعنوان مرمت قابل قبول نمی­شناسیم. هم­ اکنون شما در کوه صفه، نوسازی می­بینید بجای مرمت. ... یعنی شما دیگر اثر تاریخی مشاهده نمی­کنید، یک ساختار جدیدِ بازسازی شده می­بینید! کافیست سری به اروپا، مصر یا دیگر کشورهای تاریخی بزنید ... در کشورهای نزدیک به ما شبیه هندوستان و یا عراقِ پیش از صدام که سعی می­شد روش مرمت آثار اصولی باشد.اینکه به مرمت بعنوان نوسازی نگاه کنیم و سپس از تمیزی و زیبایی کار تعریف کنیم، یک دید غیراصولی است. اتفاقی که در کوه صفه افتاده، و وقتی به بنا نگاه می­کنید گویی آن را به ­تازگی ساخته ­اند. دیگر هیچ قدمت و اصالتی نمی­بینید.

ناظران (میراث غرهنگی) چه کسانی هستند؟ معرفی بشوند، رزومه ایشان را منتشر کنند که این افراد قبلا کجا کار کرده ­اند و تحصیلات آنها چیست؟  ممکن است کسانی ادعای تحصیل در رشته ­ای داشته ­باشند، ولی باید از آنها خواست تا زمینه فعالیت کاری و سابقه خود را نیز ارائه دهند. پس تصور نمی­کنم متخصصی در این محل حضور داشته، وگرنه بازدهی کار به شکلی که می­بینیم نبود! ... به قاطعیت میگویم که متاسفانه این نوسازی­ها باعث از بین رفتن تمام شواهد تاریخی خواهد شد.

این استاد باستان شناس،  با توجه به شرایط فعلی پروژه تله کابین، راهکار پیشنهادی خود را اینگونه مطرح کرد:

اگر تجربه­ای در این مورد نداریم، باید از کسانی که سابقه بیشتری دارند پیروی کنیم. پروژه­های آنها را ببینیم که  به چه نتایجی رسیده­ اند، و سپس روی اثری اینچنین، کار کنیم.  ضمن اینکه در کشورهایی مثل چین که آثار و معابد باستانی روی ارتفاعات دور از دسترس است، بخاطر اینکه شکوه آثار را نشان دهند، سعی می­کنند همان راه باستانی آن را احیا کنند ... در کوه صفه نیز باید چنین شود، تا متوجه شوند که در زمان ساسانی چه قلعه ­ای ساخته شده و برای بالا رفتن، اینقدر دچار مشکل بوده ­اند. بنابراین ضمن جذابیت بیشتر، باعث می­شود توریست غیر فرهنگی نیاید که باعث تخریب شود.

بعنوان نمونه دوره اسلامی: «غار حرا»! هزار پله باید بالا بروید تا به این غار برسید، آیا نمی­شد تله­ کابین زد؟ در شبه جزیره «سینا»، «کوه طور»، محلی که حضرت موسی تجلی حق را دید، از پایین تا بالای کوه (جایی که حضرت موسی رفته)، بیش از هزار پله هست و جهانگردان مذهبی برای دیدن آنجا، رنج راهپیمایی و کوهنوردی را تحمل می­کنند. در ایران ما: «دژ بابک خرمدین» در کوه­های کلیبر استان اردبیل را داریم ... متاسفانه کوه صفه الگوی ناشایستی برای محوطه ­هایی شبیه دژ بابک خرمدین خواهد بود تا بجای پله ­ها، از تله­ کابین استفاده کنند. ... اگر در پایین صفه تله ­کابین ساختند و فضاسازی کردند، آیا باید تا بالای کوه ادامه پیدا کند؟ من یکی از مخالفین جدی این پروژه بوده و هستم و هر بار از من سوال شده، واضح و شفاف گفته­ام. چرا که رفتار با آثار دیگر کشورهای دنیا را دیده ­ام.

تله­ کابین در ناژوان (پارک غرب اصفهان) هم هست. اینجا  کوههای شمال تهران نیست که مسافت زیاد باشد و هیچ اثر تاریخی ندارد.مگر در اصفهان تعداد کمی گردشگر می ­آیند؟ اگر فضای مناسبی ایجاد شود، بدون کوه صفه هم به اصفهان خواهند آمد. ولی علاقمندان یا آنهایی که عمیق­تر به این آثار نگاه می­کنند، سختی را به ­جان می­خرند و پیاده به بالای کوه می­روند.

مشروح مصاحبه را میتوانید در صفحه همشهری آنلاین بخوانید:

http://www.hamshahrionline.ir/details/345578/Culture/culturalnews